Kościół św. Franciszka z Asyżu i klasztor OO. Franciszkanów – Reformatów

Przy drodze prowadzącej niegdyś z Wieliczki w stronę Krakowa znajduje się jeden z najcenniejszych zespołów sakralnych miasta – kościół św. Franciszka z Asyżu i klasztor Franciszkanów-Reformatów, dziś będący Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej Księżnej Wieliczki.

Historia franciszkanów w tym miejscu rozpoczęła się w 1623 roku, kiedy powstała drewniana kaplica i pierwsze zabudowania dla zakonników. Rok później rozpoczęto wznoszenie murowanego kościoła, ukończonego w 1626 roku. W jego fundację zaangażowani byli król Zygmunt III Waza, władze Wieliczki oraz zarząd miejscowych salin. Związek świątyni z kopalnią soli był więc obecny od samego początku.

Wielicki kościół jest uznawany za pierwszą murowaną świątynię małopolskiej prowincji reformatów. Jego prosta architektura odpowiadała franciszkańskim zasadom skromności i ubóstwa, a rozwiązania zastosowane w Wieliczce stały się wzorem dla kolejnych klasztornych kościołów reformackich wznoszonych w XVII wieku.

Historia zespołu nie była spokojna. W 1718 roku kościół i zabudowania klasztorne dotknął wielki pożar. Wnętrze świątyni zostało zniszczone, a większość obecnego wyposażenia – w tym ołtarze i ambona – powstała już podczas odbudowy prowadzonej po tej katastrofie.

Najważniejszym skarbem sanktuarium jest obraz Matki Bożej Łaskawej, zwanej Księżną Wieliczki.

Wizerunek jest starszy od samego klasztoru. Badania wskazują, że powstał przed 1609 rokiem. Maryję z Dzieciątkiem przedstawiono na kamiennej płycie o wymiarach około 86 × 62 cm. Według franciszkańskiej tradycji obraz znajdował się pierwotnie w stojącej w tej okolicy kaplicy św. Antoniego Padewskiego, skąd po przybyciu reformatów został przeniesiony do nowej świątyni.

Z jego pochodzeniem związana jest również stara legenda. Według klasztornego przekazu wizerunek mieli przywieźć do Wieliczki kupcy przybywający z Włoch lub Bałkanów i przekazać go miejscowym górnikom w zamian za sól. Nie jest to jednak fakt potwierdzony dokumentami, lecz tradycja franciszkańska przekazywana przez kolejne pokolenia.

Obraz przetrwał wielki pożar kościoła w 1718 roku. Na jego dolnej części nadal widoczne są ślady tamtego wydarzenia. Obecnie znajduje się w specjalnej Kaplicy Matki Bożej Łaskawej, urządzonej przy kościele w latach 1989–1990.

Szczególnym momentem w historii sanktuarium był 4 czerwca 1995 roku, kiedy obraz Matki Bożej Łaskawej został uroczyście ukoronowany koronami papieskimi. Same korony zostały wcześniej, w październiku 1994 r., poświęcone w Rzymie przez Jana Pawła II.

Z wielickim klasztorem nierozerwalnie związana jest także postać Czcigodnego Sługi Bożego brata Alojzego Kosiby (1855–1939). Ten franciszkański brat zakonny spędził tutaj około 60 lat życia, przez dziesięciolecia pełniąc m.in. funkcję kwestarza i pomagając ubogim.

Brat Alojzy zmarł w Wieliczce w 1939 roku. Od 1999 roku jego doczesne szczątki spoczywają w Kaplicy Matki Bożej Łaskawej. Proces beatyfikacyjny rozpoczęto w latach 60. XX wieku, a w 2017 roku papież Franciszek zatwierdził dekret o heroiczności jego cnót, dzięki czemu od tego czasu przysługuje mu tytuł Czcigodnego Sługi Bożego.

W ogrodzie klasztornym kryje się jeszcze jedna wyjątkowa budowla – wielicka Porcjunkula.

Powstała w 2000 roku jako replika w naturalnej wielkości słynnej kaplicy Matki Bożej Anielskiej pod Asyżem. 11 czerwca 2000 r. poświęcił ją kardynał Franciszek Macharski. Jej budowa upamiętniała również odbudowę wielickiego klasztoru po poważnych uszkodzeniach związanych z katastrofalnym wypływem wody w Kopalni Soli w 1992 roku.

Warto przy tym pamiętać, że oryginalnej Porcjunkuli w Asyżu nie zbudował św. Franciszek. Kaplica istniała już wcześniej i należała do benedyktynów. Franciszek odrestaurował ją własnymi rękami, a około 1209 roku otrzymał od benedyktynów kościółek wraz z otaczającym go terenem. To właśnie Porcjunkula stała się jednym z najważniejszych miejsc rodzącego się ruchu franciszkańskiego.

Wielicki zespół franciszkański łączy więc kilka niezwykłych historii: XVII-wieczną architekturę reformatów, tradycje wielickich górników, wielowiekowy kult Matki Bożej Łaskawej, postać brata Alojzego Kosiby oraz duchowe dziedzictwo św. Franciszka z Asyżu. To jedno z tych miejsc w Wieliczce, których historia wykracza daleko poza samą architekturę.

fot. MyszkowskiJedo